www.fransvanschooten.nl

 

 

Cartografie en Kunst

Plattegronden van vestingwerken en het verloop van een aanval op een stad zijn vaak goed gedocumenteerd, bijvoorbeeld op tekeningen of schilderijen.


 

Frans van Schooten Sr heeft een gedetailleerde kaart gemaakt van het beleg van Groenlo in 1627.

Kaartproductie Frans van Schooten Sr

 

Posters Simon Stevin

Bij leerlingen introduceer ik Simon Stevin met twee posters. Op de ene staat zijn buste en op de andere de zeilwagen.

Poster Stevin

Poster Zeilwagen

 

Alle posters

 

 

Geschiedenis

Vestingbouw was in de zestiende en zeventiende eeuw een serieuze aangelegenheid waar veel geld, arbeid en materiaal mee gemoeid was. De aanvallende partij mobiliseerde steeds grotere legers met steeds zwaardere kanonnen. Deze kanonnen konden in korte tijd de middeleeuwse muren en torens kapot schieten. De verdedigende partij introduceerde nieuwe vormen van verdediging om een stad te beschermen.
Inzichten veranderden voortdurend. Lokale omstandigheden als terreingesteldheid speelden een rol. De aanvaller paste steeds zijn tactiek aan en de verdediger moest daar weer op reageren. In de loop der decennia volgden enkele systemen elkaar op. Het begon met het Italiaanse vestingstelsel uit de tijd dat Karel V oorlog tegen de Franse koning voerde in Noord Italië. Aan het begin van de tachtigjarige oorlog tegen Philips II ontwikkelt zich het Oud-Nederlands vestingstelsel. Na 1670 introduceert Menno van Coehoorn het Nieuw-Nederlands Vestingstelsel.
De grote steden werden van grachten en bastions voorzien, maar ook werden nieuwe vestingsteden als Bourtange gebouwd. Langs de grote rivieren is na 1600 een complete linie van vestingen aangelegd om een inval te kunnen opvangen en vertragen.

Wiskunde

Aan het einde van de zestiende eeuw verschenen de eerste boeken over fortificatie. Sommige waren prentenboeken met afbeeldingen van steden en hun versterkingen. Simon Stevin was in 1594 een van de eerste die het ontwerp van een vesting systematisch beschreef en verslag deed van de discussie over de nieuwste ontwikkelingen. In de zeventiende eeuw verscheen een groot aantal boeken over vestingbouw met een wiskundige insteek. Ieder zich zelf respecterende schrijver had een eigen methode om te rekenen aan de afmetingen van een vesting. Waar de ene auteur werkte met alleen rechthoekige driehoeken, liet de ander zien dat hij de sinusregel beheerste of zelfs de tangensregel. Ook koos iedere auteur voor eigen uitgangspunten met iets andere hoeken en lengtes waardoor iedere vesting er net iets anders uitzag. In Geogebra is een animatie gemaakt dat een overzicht geeft van de voorstellen van een groot aantal auteurs, van Simon Stevin tot Abraham de Graaf. Zo kunnen de verschillende ontwerpen met elkaar vergeleken worden.

Sterctenbovwing
Grontteyckening
Verheven teyckening
Vergelijking van vestingen
Vergelijking van bolwerken

 

top
 


Sterctenbovwing

In het tweede hoofdstuk, legt Stevin uit hoe je de ideale zeshoekige vesting moet tekenen. Op bladzijde 7 begint de constructie van de grontteyckening (ichnographia) oftewel het bovenaanzicht. Op bladzijde 22 begint de constructie van de verheven teyckening oftewel de dwarsdoorsnede.
De tekeningen zijn uitgedrukt in Rijnlandse roeden, een oude lengtemaat. Een Rijnlandse roede is omgerekend 3,767 meter lang. De Rijnlandse roede werd meestal onderverdeeld in 12 voet. Een voet is dan 31,39 cm lang.
De vorm van bovenaanzicht en dwarsdoorsnede komt in veel andere boeken terug. Daardoor lijkt het alsof alle ontwerpen gelijk zijn en lijkt het of alle auteurs hetzelfde verhaal vertellen. Analyse van de rekenschema's leert dat er echter grote verschillen zijn in de afmetingen van de voorgestelde vestigingen. Verschil is er ook in de manier waarop de bolwerkhoek berekend wordt. Die varieert van 60° tot een stompe hoek.

Grontteyckening
Verheven teyckening
Vergelijking vestingen
Vergelijking bolwerken

Van Stevin zijn bijna geen vestingontwerpen bekend. Hoewel sommige auteurs dat graag anders hadden gezien en er heel wat verhalen in omloop zijn over de vermeende productie van Stevin. Ook circuleren er verhalen dat Stevin voor Harderwijk een veel te grote en dure vesting had ontworpen en dat anderen een veel kleinschaliger ontwerp voorstonden. Uit de reconstructie van Hoefer blijkt bovenal dat Harderwijk geen geld wil of kon besteden aan haar verdedigingswerken en de realisatie tientallen jaren voor zich uit heeft geschoven. Prins Maurits had Simon Stevin en David Orliens gevraagd om de vorderingen te inspecteren en constateerden dat Frans Westra schreef in 1993 een kritisch artikel in Caert Thresoor over het bestaan van getekende militair-topografische kaarten of vestingplannen van Simon Stevin.

F. Westra, Bestaan er getekende militair-topografische kaarten of vestingplannen van Simon Stevin?

Een van de weinige kaarten die een kopie zou kunnen zijn van een kaart van Stevin is de tekening van de fortificaties in IJzendijke uit 1605.

1
 

Bron: Algemeen Rijksarchief, 4910-II

 

top
 


top
 


Vestingen en versterkingen

Niet alleen werden de middeleeuwse muren van de steden vervangen door vestingwerken met grachten en bastions, ook werden er op militair strategische plaasten vestingen gebouwd met als doel een vijandelijke opmars te hinderen. Daarnaast werden er tijdelijke vestigingen gebouwd waarmee een belegeraar zichzelf verschanste tegen een ontzettingsleger of tegen uitvallen van de belegerden. Rond 105 werd er een linie van vestingwerken gebouwd langs de rivieren Waal en IJssel om een inval van het Spaans - Koninklijke leger te stuiten.
Hieronder staat een afbeelding uit het boek Delle Gverre Di Fiandra Libri VI van Pompeo Giustiniano, gedrukt in 1609 in Antwerpen. De onderkant van de tekening betreft het zuiden en oosten. Een deel van die steden is in staatse handen. Boven de rivieren, dat wil zeggen ten noorden van de Waal en ten westen van de IJssel, is een reeks vestingen zichtbaar. Spaanse legers trokken bij voorkeur de IJssel over omdat deze in de zomer doorwaadbaar was. De garnizoenen in die vestingen moesten een oversteek verhinderen.

1
 

 

 

 

 

 

Museum Het Bolwerk

Museum Het Bolwerk in IJzendijke organiseert tentoonstellingen en lezingen over Simon Stevin, de Staats-Spaanse linies en vestingbouw. Op 11 september hield prof dr P. Lombaerde een lezing over de Nederlandse en Spaanse vestingbouw met bijzondere aandacht voor Dammme en IJzendijke.

Bastions zonder Grenzen

Facebook

 

Visit Brugge

Brugge besteed aandacht aan haar beroemde zoon Simon Stevin.

videos over Simon Stevin

 

Ad Davidse

Ad Davidse is de motor achter de indrukwekkende website over Simon Stevin.

Wonder en is gheen wonder

 

Wikipedia

Op wikipedia staan veel artikelen over de Tachtigjarige Oorlog.


 

Tachtigjarige Oorlog

 

Frans van Schooten

Frans van Schooten Sr is geboren aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog. Zijn zoons Frans Jr en Pieter hebben de vrede van Munster meegemaakt.

Tachtigjarige Oorlog

 

Kaarten

Frans van Schooten Sr heeft gedetailleerde en goed verzorgde kaarten gemaakt van de vestingwerken bij Bergen op Zoom (1622) en Groenlo (1627). Pieter van Schooten heeft voorstellen gedaan voor de vestingwerken van Utrecht (1660).

Landmeting en Cartografie

 

 

 

 

top
 


De Opstand / De Tachtigjarige Oorlog

Wat ging er vooraf aan het jaar 1594, het jaar waarin Simon Stevin de Sterctebovwing schreef? Het was tijd voor een vernieuwend boek over vestingbouw. De jaren voor 1594 waren hectische tijden geweest. In opstand komen tegen het koninklijk gezag had nogal wat gevolgen. Een mensenleven was niet veel waard en je eigendommen kon je zo kwijt raken. Grote delen van de Nederlanden werden geteisterd door strijdende legers, door muitende soldaten, door stropende cavaleristen, door hongerige mannen en vrouwen. Religieuze fanatici scherpten tegenstellingen aan. Ook kon je land onder water gezet worden. Je zal maar boer zijn geweest, geen oogst, wel pacht betalen. In 1585 waren de Nederlanden definitief uiteengevallen. Ooit was Willem van Oranje burggraaf van Antwerpen. In 1584 werd hij vermoord en in 1585 werd het opstandige Antwerpen ingenomen door Spaanse troepen. Vanaf toen gingen de Zuidelijke en Noordelijke Nederlanden ieder zijn eigen weg. Prins Maurits, zoon van Willem van Oranje werd de nieuwe legeraanvoerder. Simon Stevin draagt zijn boek Sterctebovwing aan hem op. Hieronder volgt een kort historisch overzicht met het accent op de vestingbouw.

1568-1585: Willem van Oranje

De tachtig jarige oorlog begon in 1568 met drie veldslagen door professionele legers. Er was nog geen sprake van een volksopstand. In 1572 veroverde Lodewijk van Nassau met zijn leger de stad Bergen in Henegouwen zonder geweld. Zutphen werd met hulp van binnenuit in een dag veroverd door Willem van den Bergh, die vervolgens steden in de wijde omtrek opeiste. Vaak gaf een stad binnen een dag al op, zonder serieuze gevechten. Zijn operatie leek op een strooptocht met plundering, afpersing en een bloedige nasleep voor katholieken. In Holland en Zeeland werden steden gedwongen door onder andere de watergeuzen om de kant van de opstand te kiezen. Ondertussen trok Willem van Oranje door Brabant en Vlaanderen. Veel steden kozen zijn kant. In het zelfde jaar gaat het Spaans gezag in de tegenaanval. De strategie was om de steden één voor één te onderwerpen aan het koninklijk gezag. De tactiek om met een groot leger de omwalling van een stad te doorbreken was in de decennia daarvoor uitgebreid beproefd in Italië en Frankrijk. De stad Bergen werd drie maanden lang belegerd, een ontzettingsleger werd verslagen en Lodewijk van Nassau gaf zich over. Hij mocht eervol de stad verlaten. Mechelen, toen de hoofdstad van de Nederlanden, gaf zich over, maar werd wreed geplunderd. Het zelfde overkwam Zutphen. Na een dag van beschietingen gaf Zutphen zich over en werd uitgemoord, als een waarschuwing voor de andere steden. Daarna was Naarden aan de beurt. Naarden verwachtte er genadig vanaf te komen, maar werd uitgemoord. Bij Haarlem duurde het beleg zeven maanden en als de stad Amsterdam de kant van de opstand hadden gekozen, dan was Haarlem nooit gevallen. Haarlem mocht zich op gunstige voorwaarden overgeven: alleen de ingehuurde soldaten werden vermoord. In 1573 en 1574 weerstonden Alkmaar en Leiden het beleg. Het Spaanse leger beschikte niet over genoeg zware kanonnen en munitie om de vestingwerken te slechten. Ook moest het in de wijde omgeving vechten om het cordon om de stad gesloten te houden. In 1575 konden kleinere steden als Oudewater en Schoonhoven, maar ook Zierikzee zich niet staande houden. Vanaf 1579 ging onder leiding van de Spaanse generaal Alexander Farnese (bekend als de hertog van Parma) de oorlog verder in de Zuidelijke Nederlanden. Veel steden gaven zich binnen een dag gewonnen, maar de vesting Maastricht werd meer dan drie maanden belegerd, die van Doornik zeven weken en die van Oudenaarde ook. Het beleg van Antwerpen duurde zelfs 14 maanden. De aanvaller schoot met zwaar geschut bressen in de muren en de bastions, naderde de stad met loopgraven en mijngangen, liet vanuit de gangen bommen ontploffen om de wallen op te blazen, sloeg tegenaanvallen van ontzettingslegers af, waarop de stad zich uiteindelijk in 1585 moest overgeven.

1588-1594: Prins Maurits

In 1588 werd Prins Maurits legeraanvoerder. Samen met de Staten generaal werd het leger gereorganiseerd, de financiering herzien, de bevoorrading aangepakt, de productie van zwaar geschut in eigen hand genomen. In 1591 nam Maurits met listen de steden Breda en Zutphen in. De belegering van Deventer kostte hem slechts twee weken. Het jaar erop werden Steenwijk en Coevorden belegerd. Beide steden hadden goede vestingwerken en een garnizoen dat dacht te kunnen rekenen op een ontzettingsleger. Maurits en zijn neef Willem Lodewijk doorbraken de hegemonie van de Spaanse legerleiding. Een nieuw tijdperk begon. De oorlogsvoering werd een vestingenstrijd. Niet langer gaf een stad zich na enkele uren over aan een legertje van een paar honderd man. Maurits beschikte over een leger van 4000 manschappen en 1500 ruiters en over tientallen kanonnen die per dag duizenden schoten afvuurden op de wallen. Toch was deze vuurkracht zelden voldoende om een bres te slaan, maar wel om de verdedigers van de muren af te schieten. Uiteindelijk werd de vesting vanuit loopgraven benaderd, werd de gracht gedempt, werden de wallen ondermijnd en het ontzettingsleger op een afstand gehouden door een veldleger dat veilig was in schansen met droge grachten, wallen en bastions. Na twee maanden belegering gaf Steenwijk zich over en na vijf weken gaf Coevorden de strijd op. Coevorden stond bekend als een moderne vesting, maar was dus geen partij voor een moderne aanvaller met voldoende kanonnen, ingenieurs en een goed getraind leger.

Een vestingwerk dat een aanval wel kan weerstaan

De voorgeschiedenis van de Sterctenbovwing is dus een verhaal van vestingen en steden die ofwel via list en verraad veroverd worden, dan wel zich bij voorbaat overgeven, maar ook van vestingen die met een garnizoen van slechts een paar duizend soldaten in staat waren om een numeriek veel grotere aanvalsmacht van tienduizend en meer soldaten maandenlang te weerstaan. Rond 1590 was vestingbouw dus heel belangrijk. Veel geld en mankracht werd besteed aan het weerbaar maken van de Nederlandse steden. Het was in deze tijd dat Simon Stevin zijn Sterctenbovwing schreef. Hij deed een voorstel voor een vestingwerk dat een aanvaller wel kon weerstaan.

Duytsche Mathematique

Simon Stevin heeft in 1600 de instructie geschreven voor de Duytsche Mathematique. Daarin staat het curriculum waaraan generaties van Schooten (Frans Sr, Frans Jr en Pieter) zich gehouden hebben. Onderdelen van het programma zijn rekenen, landmeten en vestingbouw, zowel ontwerpen op papier als uitzetten in het veld. Van Frans Sr en van Pieter van Schooten zijn enkele manuscripten over vestingbouw bewaard in de universiteitsbibliotheken van Groningen en Leiden.

Leiden: BPL 1013, Frans van Schooten
Leiden: BPL 1993, Pieter van Schooten
Groningen: HS 441, Pieter van Schooten

 

Antwerpen en de Citadel

In het FelixArchief van de stad Antwerpen zijn vogelvluchtpanorama's te zien van de omwalling van de stad Antwerpen uit de zestiende en zeventiende eeuw, waaronder onderstaande afbeelding van Pauwels van Overbeke uit 1568.

1
 

Terminologie verdedigingswerken

De Stichting Menno van Coehoorn heeft een overzichtelijk boek gepubliceerd over de terminologie van verdedigingswerken.

Publicaties Stichting Menno van Coehoorn

 

top
 


Terminologie

In de opdrachten worden een aantal begrippen gehanteerd:

  • Saillant is de voorste punt van het bolwerk
  • Courtine is de wal ingesloten tussen twee bolwerken
  • Flank is de zijkant van het bolwerk dat uitkijkt op de courtine
  • Flankhoek is de hoek tussen de courtine en de flank, vaak recht, soms stomp
  • Face is de voorkant van het bolwerk
  • bolwerkhoek is de hoek tussen beide facen
  • Schouderhoek is de stompe hoek tussen flank en face
  • Keel is het verlengde van de courtine
    Keel plus courtine plus keel maken samen de zijde van de veelhoek
    (nb: voor niet-wiskundigen is de keel de lijn tussen de flankhoeken)
  • Keelhoek of omtrekshoek is de hoek tussen beide keellijnen of zijdes
  • Hoofdlijn is de lijn van de saillant naar de keelhoek
  • Strijklijn is de lijn van de saillant langs de face verlengd tot de courtine
  • Strijkhoek is de scherpe hoek tussen courtine en strijklijn
  • Defensielijn is de lijn van flankhoek tot saillant
  • Defensiehoek is de scherpe hoek tussen courtine en defensielijn

In de zeventiende eeuw waren de begrippen strijklijn en defensielijn gangbaar. Tegenwoordig spreekt men van strijkende defensielijn en bestendige defensielijn.

Stichting Menno van Coehoorn

3
 
Animatie terminologie

 

Westra

Frans Westra heeft twee boeken geschreven over het werk en de positie van Nederlandse ingenieurs tijdens de tachtigjarige oorlog. Het eerste deel betreft het tijdvak 1573-1604 en is uitgegeven bij Canaletto. Het tweede deel betreft het tijdvak 1604-1648 en is uitgegeven door de Stichting Menno van Coehoorn.

Publicaties Stichting Menno van Coehoorn

 

Vive l'arithmétique!

De Vlaamse Erfgoedbibliotheken hebben de online tegenhanger opgezet van de expo Simon Stevin van Brugghe in het Stadsarchief Brugge. De werktitel van Vive l'arithmétique! is "Het verhaal van zes wiskundige boeken uit de tijd van Simon Stevin". Deze webexpo is gratis en reserveren is niet nodig. De link mag verspreid worden.

Vlaamse Erfgoedbibliotheken

webexpo: Vive l'Arithmétique

 

Forum Rare Books

Op veilingen worden regelmatig interessante objecten aangeboden. Forum Rare Books prijst bijvoorbeeld aan "Fortification ca. 1645, including 16 fine drawings of barriers, tools and other equipment, with 3 other manuscripts on applied mathematics including many line diagrams and 2 sundials".

Forum Rare Books

 

Europe's Star Cities, marvels of Renaissance engineering

CNN besteedde op 21 januari 2021 aandacht aan de stervormige vestingwerken in Europa. Vooral de vesting Naarden valt in de smaak. "The Netherlands is a prime destination for those interested in "star city" architecture and Naarden is perhaps the most impressive."

CNN

 

top
 


Websites over Simon Stevin

  Ad Davidse over Simon Stevin website
  Digitaal Wetenschapshistorisch Centrum (KNAW) website
  De Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL) website
  Museum Plantin-Moretus: Simon Stevin, homo universalis website
  Flandrica.be: Vive l'Arithmétique website
  Steven Wepster: Simon Stevin (1548-1620) website
  Jan Hogendijk: literatuurlijst Simon Stevin (1548-1620) website
  Jan Hogendijk: literatuurlijst Ludolph van Ceulen (1540-1610) website
  Omnia Collections website
  Wikipedia: Simon Stevin website
  Wikipedia: Lijst van vaktermen in de vestingbouwkunde website
  website

top
 


Literatuurlijst bij Sterctenbovwing (primaire bronnen)

Ter voorbereiding op een publicatie over het boek Sterctenbovwing is de volgende primaire literatuur geraadpleegd. De lijst is op chronologische volgorde.

1527 Albrecht Dürer, Etliche Underricht zu Befestigung der Stett, Schloss und Flecken ..., Nurnberg, 1527 e-rara (1527)
1540 Niccolò Machiavelli, Libro dell'arte della guerra ..., Florence, 1540 google books (1540)
1554 Giovanni Battista de' Zanchi, Del modo di fortificar le citta ..., Venetia, Plinio Pietrasanta 1554 Museo Galileo (1554)
1554 Nicolo Tartaglia, Quesiti et inventioni diverse ..., Venetia, Nicolo de Bascarini, 1554 Museo Galileo (1554)
e-rara (1554)
1564 Girolamo Maggi, Della fortificatione delle città / di m. Girolamo Maggi, e del capitan Iacomo Castriotto ..., Venetia, Rutilio Borgominiero, 1564 Museo Galileo (1564)
1564 Girolamo Cataneo, Libro nuovo di fortificare, offendere, et difendere : con il modo di fare gli alloggiamenti campali / di Girolamo Cataneo ..., Brescia, Thomaso Bozzola, 1567 e-rara (1564)
Museo Galileo (1567)
1570 Galasso Alghisi da Carpi, Delle fortificationi de M. Galasso Alghisi da Carpi ..., Venetia, 1570 e-rara (1570)
Museo Galileo (1570)
1573 Hans van Schille, Form und Weis zu bauwen, Zimmern machen und auff zu richten, mit Blochheusern, Graben und Wallen und auch sonsten zu stercken allerley wehrliche Vestung, Schlosser, Burgen und Stedt ..., Antverpiae : apud Gerardum de Jode, 1580 e-rara (1580)
1575 Theti, Carlo, Titolo: Discorsi delle fortificationi, espugnationi et difese delle città et d'altri luoghi di Carlo Theti ..., Venetia, Bolognino Zaltiero, 1575
Venetia, Francesco de Franceschi senese, 1589
e-rara (1575)
Museo Galileo (1589)
1579 Aurelio Pasino, Discours sur plusieurs poincts de l'architecture de guerre, concernants les fortifications tant anciennes que modernes ..., Anvers, Christoff Plantin, 1579 google books
1588 Agostino Ramelli, Le diverse et artificiose machine del capitano Agostino Ramelli ..., Paris, 1588 google books
1589 Daniel Specklin, Architectura von Vestungen: wie die zu unsern zeiten mögen erbawen werden ..., Straatsburg, Bernhart Jobin, 1589 Gallica
Gallica
 google books 
e-rara
1594 Simon Stevin, Sterctenbovwing, Leiden, Francois van Ravelenghien, 1594 google books
Museum Plantin-Moretus
Museum Plantin-Moretus
KNAW
BSB-MDZ
1594 Adriaen van Conflans, Eenentwintich verscheyden manieren van fortificatie...,
1600 Jean Errard, Fortification réduite en art et démontrée ..., Paris, ... , 1600 Gallica (1600)
1600 Johan Sems, Jan Pieterszoon Dou, Practijck des Lantmetens, Leyden, Jan Bouwentz, 1600 e-rara (1600)
1596 Buonaiuto Lorini, Le fortificationi .... , Venetia, Francesco Rampazetto, 1596 google books (1596)
google books (1609)
e-rara (1609)
1609 Pompeo Giustiniano, Delle Gverre Di Fiandra Libri VI .... , Anverso, Trognesio, 1609 Herzog August Bibliothek Wolfenbütteler
1614 Samuel Marolois, Fortification ou Architectvre militaire tant offensive que defensive ..., Hagae Comitis, ex officina Henr Hondii, 1614 Umeå University Library
1615 Samuel Marolois, Fortification ou Architectvre militaire tant offensive que defensive ..., Hagae Comitis, ex officina Henr Hondii, 1615 e-rara
1615 Samuel Marolois, Fortification ou Architectvre militaire tant offensive que defensive ..., Hagae Comitis, ex officina Henr Hondii, 1615 (alleen illustraties) google books
1617 Simon Stevin, Castrametatio, dat is Legermeting ..., google books
1621 Didier Henrion, Briefve Instruction pour Construire les Fortifications pratiquess aux Pays Bas ..., Gallica
1622 Frans van Schooten Senior, , Fortificatie ... Universiteit Leiden: manuscript BPL 1013
1624 Simon Stevin, Sterckten-bouwingh, Amsterdam, Jan Jansz., 1624 google books
1624 Henricus Hondius, Korte beschrijvinge, ende afbeeldinge van de generale regelen der fortificatie ...., Den Haag, Henricus Hondius., 1624 google books
1626 Adriaan Metius, Fortificatie ofte stercken-bouwinghe, Franeker, Ulderick Balck, 1626 google books
1626 Samuel Marolois, Fortification ou Architectvre militaire tant offensive que defensive ..., google books
1627 Albert Girard, Fortification ou architecture militaire tant offensive que deffensive / supportée et dessignée par Samuel Marolois / reveue augmentée et corrigée par Albert Girard, Amsterdam, Jan Janszen, 1627 e-rara
1631 Adam Freitag, Architectura militaris nova et aucta oder Newe Vermehrte fortification von ..., Leiden, Elsevier, (1631) BSB (1631)
google books (1635)
Poznan (1642)
e-rara (1665)
1634 Willem Baudartius Afbeeldinghe, ende beschr?vinghe van alle de veld-slagen, belegeringen, en? and're notable geschiedenissen, ghevallen in de Nederlanden, geduerende d'oorloghe teghens den coningh van Spaengien , UB Leiden
? ?, Fortificatie defensive ende offensive, als mede 't rangeeren der Bataillen, geinventeert door den E. Professor Frans van Schooten ... , Tresoar: manuscript
? , Fortificatie ..., Lombaerde: manuscript
? , Architectura militaris ..., Koninklijke Bibliotheek: manuscript KW 1900 A 242
1640 Antoine de Ville, Les fortifications du chevalier Antoine de Ville, contenans la manière de fortifier toute sorte de places... avec l'ataque et les moyens de prendre les places... plus la défense..., Gallica (1628)
Gallica (1640)
1643 Nikolaus Goldmann, La nouvelle fortification, Leiden, Elsevier, 1643 google books
e-rara
1645 Andreas Cellarius, Architectura militaris oder gründtliche Underweisung der heuttiges Tages so wohl in Niederlandt als andern Örttern gebräuchlichen Fortification oder Vestungsbau ..., Amsterdam, Iodocum Ianssonium, 1645 google books
e-rara
1652 Balthasar Gerbier, Cryghs-architecture, en de fortificatie?n, google books
1654 Henrick Ruse, Versterckte Vesting, google books
1654 Ruse, Versterckte vesting, uytgevonden in velerley voorgevallen en geobserveert in dese laeste oorloogen, soo in de Vereenigde Nederlanden, als in Vrankryck, Duyts-lant, Italien, Dalmatien, Albanien, en die daer aengelegen landen, Amsterdam, Joan Blaeu google books
? Christiaan Huygens, Codices Hugeniani 16, Brill: HUG 16
1655 S.C. Kechelius van Hollensteyn BPL 1351: Beginsel der geometrie, Leiden
1656 Pieter van Schooten, Handschrift 441: Arithmétique ou l'art de cyfrer en andere teksten,  RU Groningen 
? Pieter van Schooten, Handschrift BPL 1993, Universiteit Leiden: manuscript BPL1993
1658 Gerard Melder, Korte en klare instructie van regulare en irregulare fortificatie, met hare buyten-wercken ...: Met een korte weder-legginge der sustenu van de heer Henrick Ruse, over de hedendaagsche fortificatie. : By gevoegt 50 lustige questien, met hare solvtien, Utrecht, Jan van Waasberge, 1658 google books (1658)
google books (1664)
google books (1664 appendix)
google books (1694)
1664 Peter Becker, Nova nobilissimae Artis Fortificatoriae Methodus, Wie man alle Regular und Irregular Festungen sampt Aussenwercken/ nach gebührender Proportion ... auff eine newe ... Manier reissen/ abstocken und bauen soll ..., Bremen, Villiers, 1664 Herzog August Bibliothek Wolfenbütteler (1664)
google books (1673 NL)
1665 Jacques du Brueil, L'art universel des fortifications, françoises, hollandoises, espagnoles ..., Parijs, , 1665 google books
1667 (?) Adriaan Cuijck van Meteren, Fortificatie ...,
1668 Samuel Reyher, De Munitionibus, Kiel, Reumann, 1668 Uni Kiel
google books
1671 Alain Manesson Mallet, Les travaux de Mars ou la fortification nouvelle tant régulière, qu'irrégulière : divisée en trois parties ..., Paris, chez Frédéric Léonard, 1671 e-rara: Tome 1
e-rara: Tome 2
e-rara: Tome 3
1672 Alain Manesson Mallet, Den Arbeid van Mars, Amsterdam, Iohannes Ianssonius van Waesberge, en Iacob van Meurs, 1672 google books
  Alain Manesson Mallet, Les travaux de Mars ou la fortification nouvelle tant régulière, qu'irrégulière : divisée en trois parties ..., Paris, chez Denys Thierry, 1685 e-rara: Tome 1
e-rara: Tome 2
e-rara: Tome 3
1676 Abraham de Graaf, De geheele Mathesis of Wiskonst, herstelt in zyn natuurlyke gedaante, Amsterdam, 1676 google books
1682 Menno van Coehoorn, Versterckinge des vyf-hoeks, met alle sijne buyten-werken ..., Leeuwarden, Hendrik Rintjes, 1682 google books
1677 Georg Fournier, Verhandeling van de fortificatie of vesting-bou: Genomen van de beroemste Steden en Sterckten onses tijd ..., Amsterdam, Johannes Janssonius van Waesberge en Soonen, 1677 google books
1683 Menno van Coehoorn, Wederlegginge der Architectura militaris ..., Leeuwarden, Hendrik Rintjes, 1683 google books
1685 Menno van Coehoorn, Nieuwe vestingbouw, op een natte of lage horisont; welke op driederleye manieren getoont wordt in 't fortificeren der binnengroote van de Fransche royale ses-hoek ... als mede hoe men tegenwoordig langs een zee of rivier fortificeert ... Ider methode geataqueert en vergeleken ... met de Fransche of hedendaagsche vestingbouw, Leeuwarden, Hendrik Rintjes, 1685 google books
1686 Henrik Jaspar Nuis, Gebruik van het Rectangulum Catholicum, google books
1694 Abraham de Graaf, De geheele Mathesis of Wiskonst, herstelt in zyn natuurlyke gedaante, Amsterdam, Jaconus de Veer, 1694 UU
google books
1695 Alain Manesson Mallet, De werken van Mars, of De konst des oorlogs ..., Leiden, Pieter van der Aa, 1695 google books
1697 Naudin, L' Ingenieur François: Contenant La Geometrie Pratique sur le papier & sur le Terrain avec le Toisé des travaux & des Bois; La Fortification reguliere & irreguliere; sa construction effective; l'attaque & la défense des Places ; Avec la Methode de Monsieur de Vauban, et l'explication de son nouveau Systeme ..., Paris, Estienne Michallet, 1697 google books
google books
1705 Bartholomeus Bruist, Beginzelen Der Vestingbouw, Amsterdam, Nicolaas ten Hooorn, 1705 google books
1730 Bartholomeus Bruist, Beginzelen Der Vestingbouw, Leiden, Hendrik en Daniel van Damme, 1730 google books

top
 


Literatuurlijst bij Sterctenbovwing (secundaire bronnen)

Ter voorbereiding op een publicatie over het boek Sterctenbovwing is de volgende secundaire literatuur geraadpleegd. De lijst is op alfabetische volgorde.

 

Jan van den Broek, Voor God en mijn koning, Het verslag van kolonel Francisco Verdugo, Assen, Van Gorcum, 2009 google books
Eduard Jan Dijksterhuis, Simon Stevin, Den Haag, Martinus Nijhoff, 1943
Christopher Duffy, Siege Warfare, Londen, Routledge, 1979 google books
Jeroen Goudeau, Nicolaus Goldmann en de wiskundige architectuurwetenschap, Groningen, Philip Elgers, 2005 Philip Elgers
Charles van den Heuvel, Papiere Bolwercken: De introductie van de Italiaanse stede- en vestingbouw in de Nederlanden(1540-1609) en het gebruik van tekeningen, Alphen aan den Rijn, Canaletto, 1991
Charles van den Heuvel, De versterkte stad., In De Stad, voor Taverne Rotterdam Rotterdam, 010Publishers, 2006. (pp 23-36) Academia
Charles van den Heuvel, De vesting als mathematisch en cultureel kennissysteem. Het onderwijs in de vestingbouw aan hovelingen, kooplui en ambachtslieden in de Hollandse Republiek (17de eeuw), In: Scientiarum Historia, 32 (2006) pp 99-117 2007
Frederic Hoefer, Aantekeningen omtrent de vesting Harderwijk, In: Gelre, Bijdragen en Mededelingen, 1924 [jrg 27]
Kamps, van Kerkum, de Zee, Terminologie verdedigingswerken, Utrecht, Stichting Menno van Coehoorn, 1999 Stichting Menno van Coehoorn
H.M.F. Landolt, Militair woordenboek , Leiden, Sijthoff, 1861 DBNL
Daan Lavies, Onbegrepen Hoeken In De Nederlanden En Overzee, De Zoektocht Naar Het Ideaal In Zestiende-Eeuwse Vestingbouw ,
Piet Lombaerde, Bastions zonder Grenzen , Gorredijk, Sterck en De Vreese, 2020
Pieter Martens, Cities under siege portrayed ad vivum in early Netherlandish prints (1520-1565) , In: Ad Vivum? Visual materials and the vocabulary of life-likeness in Europe before 1800, Leiden, Brill, 2019 VU Brussel
Academia
Geoffrey Parker, The Dutch Revolt, London, Penguin Books, 1977 google books
Geoffrey Parker, The Military Revolution, Cambridge, Cambridge University Press, 1988 google books
Willem-Hendrik Schukking e.a.The Principal Works of Simon Stevin, vol 4, The Art of War, Amsterdam, Swets en Zeitlinger, 1964 KNAW
Frans Westra, Nederlandse ingenieurs en de fortificatiewerken in het eerste tijdperk van de Tachtigjarige Oorlog, 1573-1604, Alphen aan de Rijn, Canaletto, 1992 google books
Frans Westra, Bouwers van Sterke Werken, Nederlandse ingenieurs in het tweede tijdperk van de Tachtigjarige Oorlog, 1605-1648, Utrecht, Stichting Menno van Coehoorn, 2010 Stichting Menno van Coehoorn

top